Bạch Hạc Khánh — Nhất phẩm điểu và chuyện Hạc Thành
Là sản phẩm được mình vẽ thứ hai, nhưng lại phải sửa đi sửa lại nhiều lần nhất — đến khi sản phẩm thứ ba là Lý Ngư Khánh hoàn thiện rồi, mình vẫn quay lại sửa Bạch Hạc từ đầu.
Để bắt đầu, có bao giờ bạn thấy hình tượng rùa đội hạc đặt đối xứng hai bên bát hương trên bàn thờ gia tiên mà thắc mắc: điều này mang ý nghĩa gì nhỉ? Hồi ở nhà ông Ngoại, mình cũng thắc mắc y như vậy. Mãi đến khi lớn hơn, được đi học, được thầy cô dạy bảo, mình mới hiểu hơn về hình ảnh này.
Hạc — "nhất phẩm điểu"
Trong tư tưởng Đạo giáo, Hạc được tôn làm "nhất phẩm điểu" — loài chim đứng đầu các loài có cánh, là vật cưỡi của thần tiên. Hình ảnh tiên nhân cưỡi hạc bay về trời là biểu trưng cho khát vọng thoát tục, rời xa phiền não cõi dương gian để đạt đến tự do và giác ngộ.
Nhưng điều mình thích nhất là cách người xưa gửi vào Hạc cốt cách của một người quân tử:
- Bộ lông trắng muốt — biểu trưng cho sự thanh sạch, liêm chính; một con người không bị vấy bẩn bởi ham muốn trần tục, phẩm giá cao nhất trong giới trí thức xưa.
- Dáng hình cao ráo, hiên ngang — chiếc cổ vươn dài thể hiện khí phách cương trực, không luồn cúi trước cường quyền hay nghịch cảnh.
- Ánh mắt nhìn xuống — không phải kiêu ngạo, mà là phong thái của bậc trí giả: dù ở vị thế cao vẫn khiêm tốn, quan sát để thấu hiểu; là khát vọng về trí tuệ và một sự đồng cảm sâu sắc.
Từ đó, quan niệm "tu thân" luôn là lời nhắc từ hình ảnh Hạc: sống ngay thẳng, trong sạch, khi sống đem lại điều thiện, khi mất đi để lại "tiếng thơm" cho đời sau. Sự trường tồn của Hạc vì thế không chỉ là tuổi thọ thể xác, mà là sự bất tử của khí phách và danh tiếng — một giá trị mà trong nhịp sống hiện đại, lắm lúc ta lại quên đi.
Rùa đội Hạc — "Thọ đội Thọ"
Nhắc đến Hạc, không thể bỏ qua đồ án "Rùa đội Hạc" — còn gọi là Quy Hạc, hay cái tên rất hay: Thọ đội Thọ. Rùa đại diện cho Thọ về sức sống bền bỉ của thể chất; Hạc là Thọ về tinh thần, về danh tiếng. Hai chữ Thọ chồng lên nhau thành một lời chúc trường thọ toàn diện, cả vật chất lẫn tinh thần — khát vọng trọn vẹn nhất mà người xưa hướng đến.
Trong quan niệm dân gian, Rùa còn là biểu tượng của Đất (Âm), Hạc là biểu tượng của Trời (Dương). Hạc đứng trên lưng Rùa là sự hòa hợp Âm — Dương, nguồn gốc của sự sống. Đặt sự thanh cao, chính trực của Hạc lên trên nền tảng vững chắc của Rùa cũng là mong muốn về một xã hội mà chính trực và đạo đức được ưu tiên hàng đầu. Đó là lý do đồ án này luôn được đặt ở những nơi quan trọng, như lời nhắc thế hệ sau phải biết giữ gìn thanh danh, sống tốt đời đẹp đạo.
Truyền thuyết Hạc Thành
Rùa đội Hạc là nguồn cảm hứng ban đầu, nhưng mình muốn kể một câu chuyện khác ít phổ biến hơn, được người dân địa phương truyền miệng về sự hình thành Hạc Thành.
Chuyện kể rằng: năm 1802, sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long chú trọng xây dựng thành trì trên khắp cả nước. Khi về bái yết tổ tiên ở Nguyên miếu trong thành Triệu Tường (nay thuộc Hà Trung, Thanh Hóa), vua muốn tìm đất dựng thành mới cho trấn Thanh Hóa — vùng đất "phát tích" của bao triều đại: Tiền Lê của vua Lê Đại Hành, nhà Hồ với Tây Đô ở Vĩnh Lộc, Hậu Lê của Lê Thái Tổ đất Lam Sơn, và chính nhà Nguyễn với gốc gác làng Gia Miêu.
Vua cùng các quan và thầy địa lý xem xét nhiều nơi mà chưa ưng ý. Một đêm, ngài được báo mộng rằng đúng giờ Thìn hôm sau sẽ có sứ giả của đất trời đến chỉ lối. Sáng hôm sau, qua giờ Thìn vẫn không thấy động tĩnh — bỗng trên trời cao vọng xuống một tiếng kêu trong trẻo: một con Hạc trắng to lớn khác thường đang lượn trước sân ngự. Hạc lượn ba vòng như hành lễ, rồi bay về một hướng. Vua hiểu đây chính là sứ giả trong mộng, liền lệnh cho xa giá đi theo.
Hạc dẫn đến một vùng đất rộng, bằng phẳng, núi sông bao bọc hữu tình tựa thế "long chầu hổ phục". Đến một gò đất cao, Hạc đáp xuống trước xe vua, gật đầu ba cái rồi vút lên trời xanh biến mất. Vua phóng tầm mắt, nhận ra đây là nơi sơn thủy hội tụ mà mình tìm kiếm bấy lâu, bèn phán: "Ta sẽ dựng thành ở chính nơi này. Tòa thành đó sẽ gọi là thành Chim Hạc."
Sử chép năm 1804, trấn lỵ Thanh Hóa dời về làng Thọ Hạc — tòa thành cổ từ đó mang tên Thành Hạc, hay Hạc Thành. Câu chuyện hạc trắng dẫn đường là truyền thuyết dân gian, nhưng chính lớp huyền thoại ấy làm cho vùng đất này đẹp và thiêng hơn trong lòng người xứ Thanh.
Về chiếc Bạch Hạc Khánh
Bạch Hạc Khánh được tạo hình với phần khung ngoài như một khung cửa, và hình ảnh Hạc Thần bay ngang trời chính là mình lấy cảm hứng từ câu chuyện trên mà minh họa nên — như khoảnh khắc vị sứ giả của đất trời lượn qua sân ngự năm nào.
Mong rằng khi mang chiếc khánh này bên mình, bạn sẽ nhớ về một lối sống mà người xưa gửi trong dáng Hạc: thanh cao, ngay thẳng, khiêm tốn mà thấu hiểu — để "tiếng thơm" của mỗi người còn mãi.
Tư liệu tham khảo: đồ án Rùa đội Hạc trong văn hóa thờ cúng Việt; truyền thuyết Hạc Thành lưu truyền tại Thanh Hóa (thành xây năm 1804 thời Gia Long). Ảnh tư liệu bản đồ thành Thọ Hạc 1909: CHABERT (M. de) – GALLOIS (L.), Wikipedia, Public Domain.