Nghê Khánh — Linh vật thuần Việt nhất
Nếu phải chọn một linh vật để đại diện cho tính cách người Việt, tụi mình sẽ chọn Nghê.
Từ chó đá đến linh vật
Từ xa xưa, người Việt đã có tục thờ chó đá ở cổng làng, cổng nhà — coi như vật giữ nhà, xua đuổi tà ma. Con Nghê chính là sự thăng hoa, linh thiêng hóa hình tượng chó đá ấy, tạo nên một linh vật mang đậm quan điểm tâm linh riêng biệt của người Việt: bảo vệ và dẫn dắt, hơn là răn đe.
Hình tượng Nghê xuất hiện xuyên suốt dòng chảy lịch sử dân tộc:
- Thời Lý: những bệ đá hình Nghê đỡ cột đá còn ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh), tạo hình sơ khai, thanh thoát, ngộ nghĩnh, xen lẫn dáng chó nhà và yếu tố huyền thoại.
- Thời Trần: tượng Nghê dũng mãnh, thể hiện tinh thần thượng võ, đôi khi có sừng — nay còn ở khu di tích Yên Tử (Quảng Ninh) và lăng Trần Thủ Độ (Thái Bình).
- Thời Lê Sơ: tạo hình trau chuốt hơn về tỉ lệ, dáng chầu nghiêm trang hơn nhưng vẫn giữ nét riêng — còn thấy ở Lam Kinh (Thanh Hóa) và Văn Miếu (Hà Nội).
- Thời Mạc — Lê Trung Hưng: Nghê phát triển phong phú nhất về hình thức, biểu cảm và tư thế, phổ biến khắp các đình làng cổ đồng bằng Bắc Bộ.
- Thời Nguyễn: chịu ảnh hưởng nghệ thuật cung đình, Nghê quy chuẩn, trang trọng, uy nghi hơn — nhưng cốt lõi vẫn là sự biến điệu từ con chó, khác hẳn kỳ lân thân nai sừng hươu, hay sư tử đá dữ tợn nhe nanh.
"Thế tục" — cái đời rất thơ của Nghê
Khác với Rồng, Phượng, Nghê có tính thế tục rất cao — gần gũi với đời sống con người dù vẫn mang tính linh. Điều này thể hiện rõ qua sự đa dạng đến đáng yêu trong tạo hình: Nghê cười, Nghê đánh đàn, Nghê nằm chơi. Rất thơ mà cũng rất đời. Chính cái "đời" ấy khiến Nghê khác biệt trong hàng ngũ linh thú của cả khu vực — và phản ánh đúng bản tính người Việt: hiền hòa, không cứng nhắc, đề cao sự thoải mái và hòa hợp.
Đất nước ta nằm ở vị thế địa lý đặc biệt — điểm giao của các dòng văn hóa lớn — nên giao lưu và tiếp biến văn hóa là điều tất yếu trong lịch sử. Nghê cũng vậy: tiếp nhận nhiều, biến đổi nhiều, nhưng chưa bao giờ đánh mất cái gốc gần gũi của mình. Có lẽ vì thế mà TS. Trần Hậu Yên Thế — người dành nhiều năm nghiên cứu về Nghê ("Nghê nơi cửa Khổng sân Trình") — cùng nhiều nhà nghiên cứu luôn nhấn mạnh Nghê là linh vật thuần Việt nhất.
Lời chúc trong Nghê Khánh
Nghê Khánh kết hợp hình tượng Nghê với họa tiết hoa kim ngân — loài hoa tượng trưng cho tài lộc và vượng khí trong quan niệm dân gian. Chiếc khánh vì thế vừa mang ý nghĩa bảo hộ, trấn giữ, xua tan điềm gở, vừa là lời chúc may mắn, hưng thịnh cho người sở hữu — theo đúng cách của Nghê: che chở một cách hiền hòa, ở bên một cách gần gũi.
Tư liệu tham khảo: nghiên cứu về Nghê của TS. Trần Hậu Yên Thế; hệ thống di tích chùa Phật Tích, Yên Tử, Lam Kinh, Văn Miếu. Các ý nghĩa phong thủy trong bài là quan niệm dân gian được kể lại như một nét đẹp văn hóa.